Tasarımda ezber bozan, devrimci malzemeler devri!

Yazı: Elif Atiye Akti Sıkıntılı zamanlardan geçerken dünyanın geleceğini düşünen; her anlamda ve he...

Yazı: Elif Atiye Akti

Sıkıntılı zamanlardan geçerken dünyanın geleceğini düşünen; her anlamda ve her türe fayda sağlamayı hedefleyen tasarımcıların ve projelerin peşine düşüyoruz. Endüstriyel tasarımda alışıla gelen “onsuz da olmaz”ların, “ama dayanıklı mıdır”ların cevabını verebilecek yeni nesil malzeme alternatifleri. Evet, “cruelty free” yani “zulümsüz”, vegan malzeme alternatiflerinden bahsediyoruz.

Ananas Anam’ın Pinatex adı ile üretilen ananas bazlı deri tasarımları.

İnsan türü olarak önümüzdeki on, yüz yıllarda nasıl yaşamayı seçeceğiz? Kimilerine göre değişim; yani savaşsız, şiddetsiz, eşitlikçi sistemlere giden “çetrefilli” yol astrolojik alanda değişen çağların hikmetiyle gelecek… Kimilerine göre ise zaten evimiz olan dünyayı “kurtarmayı”; daha güvenli ve akılcı bir yaşam düzenini, yani yine kendi faydamıza olanı seçmek suretiyle! Sonuçta yaptığımız yanlışlardan bir gün dönerek değişimi sağlamamız kaçınılmaz olacak. Çünkü tarih hep böyle çalışır. Bugün insan dışındaki birçok tür, insanların “ihtiyacı” ya da “keyfi” olduğu iddia edilen ama aslında zarardan başka bir şey olmayan alışkanlıkları sürsün diye insanlar tarafından hapsedilip, tahakküm altına alınıyor, yok ediliyor. Bu olurken harcanan korkunç enerjiden ve dünyaya bırakılan karanlık karbon ayak izlerinden bahsetmeye ise gerek yok. Bunlar çok uzun zamandır yazılıp, çiziliyor, belgesellere konu oluyor zaten…

Bizim burada ele alacağımız konu şiddetsiz, zulumsüz, dünyanın yararına düşünülmüş tasarımlar… Endüstriyel tasarımda alışıla gelen “onsuz da olmaz”ların, “ama dayanıklı mıdır”ların cevabını verebilecek yeni nesil malzeme alternatifleri. Evet, “cruelty free” yani “zulümsüz”, vegan malzeme alternatiflerinden bahsediyoruz. Yani gelecek kuşakların çok fazla kullanacağı akıllı malzemelerden. Doğada, toprakta, en başından olduğu gibi alışıla gelmiş birçok malzemenin yerini tutacak; aynı etkiyi, görünümü, hissi, tadı verecek birçok farklı materyal bulunuyor. Bunlar uzun süredir, onları kullanmayı bilenler tarafından dönüştürülerek değerlendiriliyor zaten… Şimdi ise dünyanın en büyük firmaları, yeni materyalleri endüstriye kazandırmak isteyen tasarımcıların işlerine ve çözümlerine alan açarak; geleceğin ekonomisini de şekillendirecek hamleleri yapmaktan geri durmuyorlar. Gıda alanında artık sıklıkla karşımıza çıkan global ölçekli devlerin, zincir restoranların yaptığı gibi vegan alternatifleri yaygınlaştırarak daha az maliyetli, daha az enerji harcayarak aynı talepleri karşılayabileceklerini fark eden diğer sektörler de işin finansal yönünü hesaplayarak içinde “zulüm” olmayan tasarımlara hızla yönelmeye başladılar. Bu yaklaşımın içinde “etik” kendine ne kadar yer bulur, bu yüzyılların tartışması ola gelse de ister finansal faydacılıkla değerlendirelim ister politik yaklaşalım, hayvan sömürüsünden ne kadar uzaklaşırsak o kadar kardır demek istiyorum…

Mantarların yayılım maddesi olan mycelium’dan üretilen deri alternatifi.

Ev dekorasyonu ve giyimde hatırı sayılır bir etkisi ve yeri olan tekstilleri veganlaştırmak çok kolay. Ham madde olarak bitkisel zenginlikten hakkıyla yararlanabilecek bir alan olan tekstilde eskiden beri kullanılan bambu, keten, kenevir gibi bitkilerin yanı sıra düşük maliyetli akrilik, polar, tencel, modal, microfiber, poliüretan, rayon gibi sentetik vegan malzemeler artık çok daha yaygın bir kullanım alanına sahip.

Vegan deri ise çok fazla alternatif malzeme ile üretilebiliyor. Son yıllarda muz, ananas, palmiye, mantar, elma ve mantarların yayılım maddesi olan mucizevi mycelium’dan  tasarlanan deriler, giyimin yanı sıra mobilya ve aksesuarlarda da kullanılıyor. Bu alanda en önemli katkıyı sağlayanlardan biri ise bir hayvan hakları aktivisti olan vegan tasarımcı Erez Nevi Pana. Muz liflerinden ürünler tasarlayan Pana’nın tutkusu, doğada hazır bulunan materyalleri insanların ve tabii ki diğer türlerin yararına en az maliyetle nasıl kullanacağını keşfetmek. Tasarımcının Ölü Deniz tuzundan tasarladığı mobilyaları, geçtiğimiz yıllarda birçok fuarda tanıtıldı ve oldukça ilgi gördü.

2013 yılında kurulan İngiliz firması Ananas Anam, bitki bazlı deri alternatifi üzerine çalışan ilk isimlerden biri. Firma tarafından Piñatex adıyla üretilen vegan deri, Filipinler’deki büyük bir plantasyondan elde edilen ananas yapraklarının liflerinden sağlanıyor. Pinatex’e benzeyen bir diğer malzeme de Hollandalı tasarımcı Tjeerd Veenhoven tarafından palmiye yapraklarından üretilen deri alternatifi. Veenhoven, başlangıçta kırılgan olan bu malzemeyi bükülebilir hale gelene kadar birkaç gün boyunca yumuşatıcı bir çözelti içinde bekletiyor ve elde ettiği bu deri ile çanta, kitap kılıfı, ayakkabı ve kilim üretiyor.

Deri alternatiflerinin yanı sıra son yıllarda tekstil üretimi için kullanılan bitlkilerden biri de okaliptüs. New Yorklu yatak tekstili firması Buffy, nevresim koleksiyonunu okaliptüs bitkisinin liflerinden üretilen kumaşlarla tasarlıyor.

Buffy gibi firmaların yanı sıra Ikea, Habitat gibi dünya devleri de artık piyasaya sürdükleri koleksiyonların büyük bir kısmının vegan olmasına önem gösteriyorlar. Hatta bu iki marka üç sene önce PETA tarafından verilen ilk “Vegan Homeware Awards”ı almaya hak kazanmışlar.

Türkiye’de üretim yapan Hemp Bouquet, endüstriyel kenevir lifleri kullanarak kilim, halı, yastık kılıfı, ip, paspas, sofra tekstil setleri, evcil hayvan ürünleri ve takılar üretiyor. Firmanın kurucularından Emir Polat, kenevirin lif bitkileri arasında çevreye en az olumsuz etkiye sahip seçeneklerden biri olduğunu söylüyor. Vegan deri ürünleri Türkiye’ye getiren yepyeni bir firma olan Lufyen’den Havva Baysal ve Cem Gündüz ise üretimi yakın bir zamanda Türkiye’de yapmak istediklerini fakat henüz yeterli bir alt yapı olmadığını dile getiriyor. Eminiz ki bu tür üretimin önü açılacak ve dünyada daha da güzel şeyler hızla gerçekleşmeye devam edecektir. Çünkü hem daha kolay, hem daha az maliyetli ve istihdama katkıda bulunan modellerle yaygınlaştırılmaya çok uygun bir üretim şekli ve hepsinden önemlisi: Zulümsüz!

Tasarımcı Tjeerd Veenhoven’in palmiyeden ürettiği deri ile üretilen kilim.
ALLDECOR